- Encyklopedia
- Start
- Aktualności
- Podstawówka
- Gimnazjum
- Liceum
- Studia
- Dla rodziców
- Zapytaj eksperta
- Media
Kalendarium
Wydarzenia historyczne0znaleziono: 11 pozycji |
|
01_Objaśnienia wstępneUwagi ogólneW Encyklopedii Popularnej PWN tytuły (główki) haseł podano wersalikami półgrubymi, imiona — kapitalikami jasnymi, synonimy, formy oboczne nazw i nazwisk, pseudonimy — tekstem jasnym w nawiasach okrągłych, daty życia — tekstem jasnym w przecinkach; kwalifikatory, nazwy łacińskie (biologia), tytuły dzieł — kursywą; części główek, które pełnią funkcje pomocnicze (np. CENTRALNY KOMITET NARODOWY w Warszawie, POWSTANIE STYCZNIOWE 1863-64 ), tytuły rodowe i przyimki oznaczające szlachectwo ( de, von) — tekstem półgrubym, angielskie tytuły Sir i Dame — tekstem jasnym. Tytułem hasła jest w zasadzie rzeczownik w pierwszym przypadku, a w hasłach wielowyrazowych — jeżeli akcent treściowy pada na przymiotnik lub na rzeczownik w dopełniaczu — wyraz akcentujący tytuł hasła umieszczono na pierwszym miejscu, np. ALPEJSKA ROŚLINNOŚĆ, BURSZTYNOWY SZLAK, GŁĘBINOWA STREFA, KRYSTALOCHEMICZNA ANALIZA. W nawiasach kwadratowych [] podano wymowę, np. Anderson [ädotbl.x;nd&schwa.x; rsn], oraz języki, z których dany wyraz pochodzi (etymologię), np. Abak [łac. < gr.].Imiona i nazwiska obcokrajowców podano w brzmieniu oryginalnym z wyjątkiem powszechnie przyjętych w Polsce spolszczeń nazw rodów i imion osób panujących, np. ELŻBIETA I, ABBASYDZI, BABENBERGOWIE, KATARZYNA MEDYCEJSKA; w wypadku Rosjan podano w hasłach biograficznych także inicjał otczestwa.Zasady wymowy i transkrypcji Wymowę podano w formie uproszczonej, sylaby niezmienione w wymowie zastępując z reguły ~ (tyldą). Nie podano wymowy łacińskiej, jej ogólne zasady przedstawiają się następująco:c — wymawia się jak k przed: a, o, u, przed spółgłoską i na końcu wyrazu, jak c wymawia się przed e, i, y, ae, oeae, oe wymawia się jak e lub öngu — ngwph — fqu — kwrh — rsu czasem jak swth — tv — wx — ks.Nie podano również wymowy greckich wyrazów transliterowanych, jej zasady są przedstawione poniżej.Różnorodność systemów transkrypcji, często znaczny stopień jej skomplikowania, wymagający specjalistycznego przygotowania spowodował zastosowanie w Encyklopedii zapisu uproszczonego w taki sposób, aby głoski języka obcego oddać, w miarę możliwości, za pomocą liter oznaczających najbliższe głoski polskie.Ze względu jednak na występowanie, głównie w języku angielskim i francuskim, głosek całkowicie różniących się od dźwięków istniejących w języku polskim, zastosowano 12 znaków specjalnych:ä („a” z dwiema kropkami) — samogłoska przednia szeroka, pośrednia między polskim „a” i „e”ã („a” z znakiem ~) — „a” nosowe&schwa.x; („e” odwrócone) — samogłoska neutralna centralna, zupełnie obca językowi polskiemu, różniąca się od polskiego „e” przede wszystkim głębokim cofnięciem języka; brzmi jak mało wyraźne „e” ε(epsilon) — samogłoska ścieśniona, zbliżona do polskiego „e”, wymawiana z rozciągniętymi ustamii („i” podniesione) — po samogłosce oznacza osłabione polskie „j”, po spółgłosce natomiast jej silne zmiękczenieŋ („n” z ogonkiem) — tylnojęzykowe „n”, wymawiane podobnie jak w wyrazie polskim „bank” lub „ping-pong”ö („o” z dwiema kropkami) — samogłoska ścieśniona, pośrednia między polskim „e” i „o” r („r” podniesione) — tzw. „r” fakultatywne wymawiane tylko w pewnych dialektach i odmianach języka angielskiegoŧ („t” kreślone dwa razy) — spółgłoska szczelinowa bezdźwięczna, podobna do seplenionego „s” (język jest ułożony płasko między zębami)đ („d” kreślone) — dźwięczny odpowiednik „ŧ”, podobny do seplenionego „z” ü („u” z dwoma kropkami) — samogłoska ścieśniona, pośrednia między „i” i „u”u („u” podniesione) — wymawiane jak polskie„u” w wyrazach „Europa” lub „pauza” : (dwukropek) — oznacza, że poprzedzająca go samogłoska jest długakropka pod samogłoską — oznacza, że akcent wyrazowy pada na tę sylabę.Nie oznaczono twardości „c”, „s”, „z” przed „i” w wyrazach zapożyczonych, np. sinologia, sinus, Sial lub polskim „ziścić” Wymowy nie podano w wypadku tytułów haseł w językach słowiańskich posługujących się alfabetem łacińskim (dolno- i górnołużycki, chorwacki, czeski, słowacki i słoweński) oraz w wypadku tytułów haseł w językach: litewskim, łotewskim i estońskim.Pomijając szczegóły dotyczące wymowy tych samych znaków literowych i ich połączeń w poszczególnych językach, podano jedynie wykaz znaków i ich kombinacji nie występujących w ortografii polskiej oraz ich przybliżoną polską transkrypcję oraz wymowę: ä — eč — czď — d miękkieđ, dj — dźě — je, iel’, lj — l miękkieň, nj — ńô — ouř — rzš — szť — t miękkiev — wž — żW językach czeskim i słowackim kreska nad samogłoską á, é, í, ó, ú, ý oznacza, że samogłoska jest długa. W transkrypcji z języków słowiańskich posługujących się grażdanką (rosyjski, ukraiński, białoruski i bułgarski) zastosowano zasady pisowni polskiej, wyrazy z języka macedońskiego i serbskiego podano w wersji łacińskiej. Nazwy i nazwiska w językach orientalnych, posługujących się alfabetem innym niż łaciński, podano w transkrypcji polskiej, której poszczególne systemy zostały opracowane przez naukowców, specjalistów w danym zakresie. Wyjątek stanowi język chiński, dla którego zastosowano odmianę transkrypcji łacińskiej, zwanej pinyin:i (po c, ch, r, s, sh, z, zh) — yi (po samogłosce) — ju (po j, q, y, x) — u umlautb — pc — ch (c przydechowe)ch — czh (cz przydechowe)d — tg — kj — ćk — kh (k przydechowe)ng — n (jak w wyrazie gong)p — ph (p przydechowe)q — ćh (ć przydechowe)r — ż (wyjątek końcówka er = er)sh — szt — th (t przydechowe)w — łx — śy — jz — czh — cz-ian — -ien-ong — -ungiu — -uejW pozostałych wypadkach samogłoski a, e, i, o, u, ü oraz spółgłoski f, h, m, l, n, s wymawia się jak w języku polskim. Nazwy japońskie podano w międzynarodowej transkrypcji Hepburna, opartej częściowo na pisowni angielskiej (powszechnie używanej w Japonii). Dla nazwisk indyjskich z końca XIX i początku XX w. zachowano transkrypcję angielską, stosowaną również w Indiach.Nazewnictwo arabskie podano w uproszczonej transkrypcji polskiej, wyprowadzonej bezpośrednio z pisma arabskiego oraz systemu transliteracji przyjętego 1971 przez Międzynarodową Organizację Normalizującą przy UNESCO.Nazwy i nazwiska greckie podano na ogół w uproszczonej transkrypcji polskiej. Jedynie niektóre terminy są transliterowane i aby poprawnie je wymawiać, należy przestrzegać następujących reguł:1) gamma (γ) przed samogłoskami tylnojęzykowymi g, k, kh (γ, κ, ×) ma wartość dźwiękową rezonansowej spółgłoski nosowej „n”, która występuje np. w języku polskim w wyrazie awans [awãs]: transliteracja wymowa aggelos angelos, ãgelos [ànioł’] egkomion enkomion, ękomion [‘panegiryk’] egcheiridion enchejridion [‘podręcznik’]2) spółgłoski przydechowe: kh, ph, th (×, φ, |
|
przedmowa Oddajemy do rąk Czytelników kolejne XXXI wydanie Encyklopedii popularnej PWN. Zachowując zasadnicze elementy koncepcji edytorskiej i zawartości merytorycznej poprzednich wydań przygotowanych w 1991 i 1999 roku, zawiera zmiany i uzupełnienia uwzględniające wydarzenia i zjawiska ostatnich kilku lat, w tym kilkaset całkowicie nowych haseł; gruntownej zmianie uległ zestaw ilustracji.Encyklopedia Popularna PWN w pełni odzwierciedla skutki otwarcia Polski na świat w naukach społecznych i w kulturze, prezentuje nowe zjawiska w życiu społecznym i zagadnienia dotyczące tematyki ekonomicznej (np. transformacji systemowej w Polsce i państwach sąsiednich), osiągnięcia nauk technicznych (m.in. informatyki, badań kosmicznych, konsekwencje wprowadzania nowych technologii i materiałów) oraz rezultaty ostatnich odkryć naukowych, np. w dziedzinie biologii molekularnej czy inżynierii genetycznej; ukazuje zjawiska współczesnej kultury masowej, sportu i rozrywki; w Encyklopedii znalazły miejsce m.in. hasła najlepszych zagranicznych klubów piłkarskich, solistów i zespołów światowej i polskiej muzyki rozrywkowej.W najnowszym wydaniu Encyklopedii uporządkowano i uzupełniono zmiany wprowadzane do poprzednich wersji Encyklopedii popularnej PWN, począwszy od wydania XXI z roku 1991 (pierwszego nie poddanego cenzurze). W szczególności dokonano zmian, uzupełnień i aktualizacji w zakresie:— danych demograficznych we wszystkich hasłach geograficznych (liczba ludności w miejscowościach, państwach);— najważniejszych wydarzeń we państwach, m.in. zmian podziału administracyjnego (Indie);— terminologii z zakresu nauk politycznych i historycznych, socjologii, filozofii, ekonomii, prawa, pedagogiki;— historii najnowszej (przełom wieków); m.in. uwzględniono zmiany zachodzące w ostatnim dziesięcioleciu XX w w Europie Środkowo-Wschodniej (skutki rozpadu ZSRR, Jugosławii, Czechosłowacji, zjednoczenia Niemiec), wydarzenia wojny z terroryzmem (Afganistan, Irak);— kultury współczesnej (np. niezależna literatura rosyjska, ukraińska, czeska w kraju i na emigracji, twórczość niektórych pisarzy, uczonych i publicystów zachodnich eliminowanych z obiegu czytelniczego przez komunistYCZNĄ cenzurę);— religioznawstwa, biblistyki, teologii, liturgii i sztuki chrześcijańskiej, Kościoła powszechnego i polskiego oraz problematyki ekumenicznej;— tematyki polskiej, m.in. wojny polsko-bolszewickiej 1919–21, sprawy polskiej w polityce światowej 1939–45, Polskiego Państwa Podziemnego, władz RP na uchodźstwie i emigracji politycznej po 1939, konspiracji niepodległościowej, opozycji politycznej i oporu społecznego w PRL, powstania i rozwoju Solidarności, kształtowania się polskiej sceny politycznej po 1989, zmian w systemie prawnym i życiu gospodarczym III RP (po uchwaleniu 1997 konstytucji).Towarzyszący hasłom zestaw prawie 3500 ilustracji i portretów został gruntownie odświeżony i zmodyfikowany; wprowadzono mapy m.in. Izraela i Autonomii Palestyńskiej, państw powstałych po rozpadzie ZSRR i Jugosławii, akcji „Burza”, miejsc kultu religijnego i trasy pielgrzymek w Polsce.Dołożono wszelkich starań, aby w Encyklopedii znalazły się informacje o najważniejszych, bieżących wydarzeniach (wprowadzane do ostatniej chwili — marca 2004).Encyklopedia popularna PWN ma służyć Czytelnikom poszukującym zwięzłej, aktualnej i szybko dostępnej informacji z każdej dziedziny życia i wiedzy. Składające się na nią teksty opracowano według zunifikowanej formuły zakładającej powtarzalność typowych elementów: hasła rzeczowe zawierają najbardziej podstawową wyselekcjonowaną informację opartą na zwięźle i przystępnie sformułowanej definicji, dopełnianej często skrótowym zarysem historycznym, szczególnie w hasłach miejscowości, zaś hasła biograficzne — podstawowe fakty o życiu i głównych dziedzinach działalności danej osoby (niekiedy z elementami oceny wartościującej). Wśród ponad 20 tysięcy biogramów znajduje się znaczna liczba haseł poświęconych osobom żyjącym, w tym działającym współcześnie Polakom, czynnym na różnych obszarach życia społecznego, co wynika z właściwego Encyklopedii popularnej PWN szerokiego otwarcia na współczesność.Ogólną liczbą haseł — 80 tysięcy — i uniwersalnym kręgiem tematycznym Encyklopedia popularna PWN nie ustępuje wielotomowym encyklopediom powszechnym krajowym i zagranicznym.Czytelników prosimy o nadsyłanie uwag, ocen, propozycji i uzupełnień pod adresem Wydawnictwa Naukowego PWN, 00-251 Warszawa, ul. Miodowa 10.Wydawnictwo Naukowe PWNWarszawa, marzec 2004 |
|
1,1,2-trichloroeten (trichloroetylen, tri, CHCl=CCl2), związek org., ciecz; toksyczny; stosowany jako rozpuszczalnik tłuszczów, żywic, smół, także w syntezie organicznej.
|
|
1,3-butadien (CH2=CH–CH=CH2, biwinyl), związek org., alifatyczny węglowodór nienasycony, gaz; łatwo ulega polimeryzacji i kopolimeryzacji; surowiec w produkcji syntet. kauczuku.
|
|
1,3-cyklopentadien (C5H6), związek org., cykliczny węglowodór o cząst. z dwoma wiązaniami podwójnymi, ciecz; tworzy anion dający z niektórymi metalami kompleksy (np. z żelazem ferrocen).
|
|
11-deoksykortykosteron (kortekson), steroidowy hormon nadnerczy; reguluje gospodarkę sodowo-potasową organizmu razem z aldosteronem; stosowany w leczeniu niewydolności kory nadnerczy.
|
|
18 brumaire’a roku VIII (9 XI 1799), zamach stanu gen. Napoleona Bonapartego we Francji; obalenie dyrektoriatu i ustanowienie konsulatu z Bonapartem jako I konsulem.
|
|
|
|
|
|
4F+R (Forma, Farba, Faktura, Fantastyka + Realizm, pierwotna nazwa Grupa Plastyków Nowoczesnych), grupa artyst., zał. 1947 w Poznaniu; czł.: J. Houwalt, A. Lenica, F.M. Nowowiejski, J. Boss-Gosławski i in.; kontynuowała ekspresjonist. tradycję środowiska → „Zdroju”.
|
) według tradycji polskiej wymawia się dwojako: tak, jak je transliterowano, bądź jako: ch, f, t: transliteracja wymowa charakter kharakter, charakter philosophos philosophos, filosofos thalatta thalatta, talatta [‘morze’]3) grupy spółgłoskowe transliteruje się: ζ — „z” (łaciński, polski) lub „dz” (polski), np. Zeus, Dzeus; ξ — „x” (łaciński), „ks” (polski) — ataraxia, ataraksia [‘spokój’].4) w Encyklopedii nie oznacza się iloczasu ety (η = e) i omegi (ω = o) oraz pomija się akcenty.5) samogłoska ypsilon (γ = y) ma w przybliżeniu wartość fonetyczną polskiego „y”, niemieckiego „ü”.6) przydech mocny ma odpowiednik literowy w językach łacińskim i polskim „h” (łac. harmonia, pol. harmonia)7) drugi element dwugłosek transliterowanych: ai, ei, oi ma wartość dźwiękową spółgłoski: aj, ej, oj8) dwugłoska oγ transliterowana ou ma wartość samogłoski u.Hasła geograficznePrzecinek w tytułach haseł geograficznych dwu- lub wielowyrazowych oznacza, że początek nazwy geograficznej stanowi wyraz lub wyrazy stojące po przecinku, np. ŚRÓDZIEMNE, MORZE.Obce nazwy geograficzne podano w pisowni oryginalnej w języku urzędowym, do nazw w językach posługujących się alfabetem niełacińskim zastosowano transkrypcję. Niektóre nazwy obce, od dawna przyswojone w polszczyźnie w brzmieniu odmiennym od oryginalnego, podano w wersji spolszczonej; wówczas obok tytułu podano w nawiasie nazwę w języku urzędowym, np. Paryż (Paris). W wypadku haseł państw podano w nawiasie okrągłym formę oryginalną oraz nazwę oficjalną w języku polskim, np. Dania (Danmark, Królestwo Danii); jeśli w państwie jest kilka języków urzędowych, nazwę oryginalną podano w każdym z tych języków. Dla nazw w językach lokalnych w krajach afrykańskich (poza Etiopią i krajami arabskimi), które nie mają własnej pisowni, przyjęto oficjalny zapis w języku urzędowym danego kraju.Alfabetyczny układ hasełZa podstawę układu alfabetycznego przyjęto kolejność liter alfabetu polskiego, od małej do wielkiej; o kolejności haseł złożonych z dwu lub więcej wyrazów decyduje kolejność liter w pierwszym wyrazie, później następnych, np.:ALGEBRAALGEBRA BOOLE’AALGEBRA LOGIKIALGEBRAICZNA FUNKCJAHasła biograficzne jednoimienne panujących oraz papieży ułożono według kolejności liczebników porządkowych, następnie według alfabetycznej kolejności przydomków lub drugich imion. W przypadku jednakowo brzmiących imion i liczebników układ haseł jest chronologiczny, np.:BOLESŁAW I BOLESŁAW I CHROBRYBOLESŁAW II ŚMIAŁYBOLESŁAW POBOŻNYOdsyłaczeNiektóre z podanych form obocznych tytułów haseł, nazwisk, także nazw spolszczonych, skrótowców, znane Czytelnikom nie mniej niż formy podstawowe, zapisano w postaci tzw. odsyłaczy prostych. Kierują one od nazwy rzadziej stosowanej do hasła właściwego, np. DYSOCJACJA FOTOCHEMICZNA 
fotoliza, AACHEN 